بیماری های نشیمنگاهی از جمله مشکلاتی هستند که بسیاری از افراد در طول زندگی خود با یکی از آنها مواجه می شوند. بواسیر، شقاق، کیست مویی، فیستول و آبسه مقعدی از شناخته شده ترین بیماری هایی هستند که می توانند در ناحیه نشیمنگاه ایجاد شوند. با وجود شیوع قابل توجه این مشکلات، آمار دقیق و یکپارچه ای که میزان شیوع تمام بیماری های نشیمنگاهی را در کل جمعیت ایران نشان دهد، در دسترس نیست.
یکی از دلایل این موضوع این است که بسیاری از افراد به دلیل خجالت یا تصور اینکه علائم خود به خود برطرف می شوند، برای درمان مراجعه نمی کنند. از طرف دیگر، مطالعات انجام شده در ایران معمولا روی یک بیماری خاص، یک شهر یا یک گروه مشخص از بیماران انجام شده اند. بنابراین نمی توان عدد به دست آمده از یک مطالعه را به کل جمعیت کشور تعمیم داد.
با این حال، بررسی پژوهش های موجود می تواند تصویر نسبتا خوبی از میزان شیوع این بیماری ها در ایران به ما بدهد.
بواسیر؛ یکی از شایع ترین بیماری های نشیمنگاهی
بواسیر یا هموروئید یکی از رایج ترین مشکلات ناحیه مقعد و راست روده محسوب می شود. این بیماری زمانی ایجاد می شود که عروق این ناحیه دچار تورم و تغییر شوند و فرد ممکن است علائمی مانند خونریزی، خارش، درد یا بیرون زدگی توده را تجربه کند.
یک مطالعه جدید که در سال ۲۰۲۶ روی ۵۳۶ فرد ۳۵ تا ۷۰ ساله مراجعه کننده برای کولونوسکوپی در بیمارستان رازی رشت انجام شده، نشان داد که هموروئید در ۵۵.۸ درصد افراد شناسایی شده و شقاق مقعدی نیز در ۱۷.۹ درصد شرکت کنندگان وجود داشته است. البته باید توجه داشت که این افراد نماینده کل جمعیت ایران نیستند و همگی برای کولونوسکوپی به یک مرکز درمانی مراجعه کرده بودند. بنابراین این اعداد را نمی توان به عنوان میزان شیوع هموروئید در کل کشور در نظر گرفت.
در یک مرور نظام مند و متاآنالیز جهانی که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده نیز داده های مربوط به ایران بررسی شده است. این پژوهش برای ایران شیوع ۴۵.۶۱ درصدی را گزارش کرده، اما نکته بسیار مهم این است که برآورد ایران در این تحلیل بر اساس تنها یک رکورد در سطح کشور بوده است. بنابراین این عدد نیز نمی تواند به تنهایی یک آمار قطعی برای کل جمعیت ایران باشد.
با این وجود، همین مطالعات نشان می دهند که هموروئید در میان مشکلات ناحیه نشیمنگاهی اهمیت زیادی دارد و تعداد قابل توجهی از افراد ممکن است در طول زندگی خود با آن مواجه شوند.
شقاق مقعدی؛ بیماری دردناک اما قابل درمان
شقاق مقعدی به ایجاد ترک یا زخم در پوشش کانال مقعد گفته می شود. این بیماری معمولا هنگام دفع باعث درد و سوزش می شود و ممکن است خون روشن نیز روی دستمال یا سطح مدفوع دیده شود.
در مطالعه انجام شده در رشت، شقاق در ۱۷.۹ درصد از ۵۳۶ فرد مورد بررسی تشخیص داده شد. پژوهشگران همچنین ارتباط این بیماری را با عواملی مانند سن، سطح تحصیلات و نسبت دور کمر به باسن بررسی کردند.
البته مانند هموروئید، این آمار مربوط به یک گروه مشخص از افراد است و نمی توان گفت دقیقا ۱۷.۹ درصد ایرانیان به شقاق مبتلا هستند.
یبوست و دفع مدفوع سفت از عواملی هستند که می توانند در ایجاد یا تشدید شقاق نقش داشته باشند. به همین دلیل، اصلاح عادات غذایی و جلوگیری از یبوست در بسیاری از افراد بخش مهمی از مراقبت و درمان محسوب می شود. (منبع این بخش: شقاق مقعدی ویکی پدیا)
کیست مویی؛ بیماری شایع در جوانان
یکی دیگر از بیماری های مهم نشیمنگاهی، کیست مویی یا سینوس پیلونیدال است. این بیماری معمولا در شکاف بین دو باسن و در نزدیکی استخوان دنبالچه ایجاد می شود و در بسیاری از موارد با ورود مو به داخل پوست و ایجاد التهاب همراه است.
کیست مویی ممکن است در ابتدا بدون علامت باشد، اما اگر عفونی شود می تواند به آبسه دردناک تبدیل شود. درد، تورم، قرمزی و ترشح چرک از علائم احتمالی کیست مویی عفونی هستند.
برای کیست مویی نیز مانند بسیاری از بیماری های نشیمنگاهی، آمار سراسری و جدیدی که بتوان بر اساس آن شیوع دقیق بیماری را در کل جمعیت ایران مشخص کرد، وجود ندارد. با این حال، داده های مربوط به اقدامات درمانی نشان می دهند که این بیماری در ایران کم اهمیت نیست.
در یک مطالعه درباره میزان انجام اعمال جراحی در سیستم سلامت ایران، تعداد اعمال مرتبط با کیست مویی در سال ۲۰۱۱ حدود ۱۰۵ هزار و ۹۱۲ مورد برآورد شد. این تعداد معادل حدود ۱۴۱ عمل به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت بود و کیست مویی را در رتبه هشتم فهرست اعمال تهاجمی شایع در آن سال قرار داد.
البته این رقم «شیوع کیست مویی» نیست؛ بلکه تعداد مواردی است که برای انجام یک اقدام تهاجمی یا جراحی برآورد شده است. تعداد واقعی افراد مبتلا می تواند بیشتر باشد، زیرا همه بیماران نیاز به جراحی ندارند و برخی افراد نیز ممکن است برای درمان مراجعه نکنند. ( منبع این بخش: مقاله شیوع کیست مویی در تالاب)
چه عواملی احتمال کیست مویی را افزایش می دهند؟
مطالعات انجام شده در ایران اطلاعات جالبی درباره عوامل مرتبط با کیست مویی ارائه کرده اند. در یک مطالعه در شیراز، سابقه خانوادگی، اضافه وزن، نشستن طولانی مدت، رانندگی طولانی و بهداشت نامناسب ناحیه دنبالچه با بیماری ارتباط داشتند. برای مثال، در گروه بیماران، ۷۰.۷ درصد افراد شاخص توده بدنی بالاتر از ۲۵ داشتند و نشستن طولانی نیز در ۶۶.۷ درصد آنها گزارش شده بود.
البته وجود این عوامل به این معنی نیست که هر فرد دارای اضافه وزن یا شغل نشسته حتما به کیست مویی مبتلا می شود. این موارد تنها می توانند احتمال بروز بیماری را افزایش دهند.
کیست مویی بیشتر در سنین جوانی دیده می شود و در مردان نیز بیشتر از زنان گزارش شده است. یک مرور نظام مند و متاآنالیز درباره بیماری پیلونیدال نشان داده است که زنان حدود ۲۰ درصد موارد این بیماری را تشکیل می دهند.
فیستول مقعدی و آبسه؛ مشکلاتی که نباید نادیده گرفته شوند
فیستول مقعدی یکی دیگر از بیماری های ناحیه نشیمنگاه است که معمولا به دنبال یک عفونت یا آبسه ایجاد می شود. در این بیماری ممکن است یک مسیر غیرطبیعی بین کانال مقعد و پوست اطراف آن ایجاد شود.
برای فیستول مقعدی نیز آمار سراسری دقیق در ایران محدود است. در منابع علمی، شیوع فیستول مقعدی در برخی جمعیت ها حدود ۸.۶ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر گزارش شده است، اما این عدد مربوط به داده های عمومی و نه یک برآورد اختصاصی برای کل ایران است.
آبسه مقعدی نیز می تواند با درد شدید، تورم، قرمزی و گاهی تب همراه باشد. از آنجا که آبسه می تواند نیاز به تخلیه پزشکی داشته باشد، بهتر است فرد در صورت مشاهده چنین علائمی مراجعه به پزشک را به تاخیر نیندازد.
چرا آمار دقیق بیماری های نشیمنگاهی در ایران مشخص نیست؟
یکی از سوالات مهم این است که چرا با وجود شیوع این بیماری ها، نمی توان یک عدد دقیق برای میزان ابتلا در ایران ارائه کرد.
اولین دلیل، مراجعه نکردن بسیاری از افراد است. بعضی افراد درد یا خونریزی مقعدی را طبیعی می دانند یا به دلیل خجالت از مراجعه به پزشک خودداری می کنند.
دلیل دیگر، تفاوت روش تشخیص در مطالعات مختلف است. ممکن است یک پژوهش فقط بیمارانی را بررسی کند که برای کولونوسکوپی مراجعه کرده اند، در حالی که پژوهش دیگری بیماران مراجعه کننده به کلینیک جراحی را بررسی کند.
همچنین بیماری های نشیمنگاهی گروه بزرگی از مشکلات مختلف هستند و نمی توان شیوع هموروئید، شقاق، کیست مویی و فیستول را در قالب یک عدد واحد بیان کرد.
آیا سبک زندگی روی شیوع بیماری های نشیمنگاهی تاثیر دارد؟
بسیاری از بیماری های نشیمنگاهی با عوامل مربوط به سبک زندگی ارتباط دارند، هرچند علت هر بیماری متفاوت است.
یبوست، کمبود فیبر غذایی، مصرف ناکافی مایعات و زور زدن هنگام دفع می توانند زمینه را برای مشکلاتی مانند هموروئید و شقاق فراهم کنند. از طرف دیگر، نشستن طولانی مدت، اضافه وزن و برخی عوامل فردی می توانند با افزایش احتمال کیست مویی ارتباط داشته باشند. مطالعه انجام شده در شیراز نیز ارتباط این عوامل را با کیست مویی بررسی کرده است.
به همین دلیل، داشتن فعالیت بدنی مناسب، مصرف غذاهای حاوی فیبر، نوشیدن مایعات کافی و توجه به بهداشت ناحیه نشیمنگاه می تواند بخشی از مراقبت های پیشگیرانه باشد.
چه زمانی باید برای بیماری های نشیمنگاهی به پزشک مراجعه کرد؟
وجود درد یا خونریزی در ناحیه مقعد موضوعی نیست که همیشه بتوان آن را به بواسیر نسبت داد. شقاق، آبسه، فیستول و حتی برخی بیماری های دیگر نیز می توانند علائم مشابه ایجاد کنند.
اگر خونریزی تکرار می شود، درد شدید است، توده ای در اطراف مقعد یا دنبالچه ایجاد شده، ترشح چرکی وجود دارد یا علائم با گذشت زمان بهتر نمی شوند، بهتر است فرد توسط پزشک معاینه شود.
در مورد کیست مویی نیز ایجاد یک توده دردناک همراه با قرمزی، تورم یا ترشح در بالای شکاف باسن می تواند نشانه عفونت باشد و نیاز به بررسی پزشکی داشته باشد.
جمع بندی
بیماری های نشیمنگاهی در ایران مشکلاتی نسبتا شایع هستند، اما نمی توان یک درصد واحد را به عنوان «شیوع تمام بیماری های نشیمنگاهی در ایران» اعلام کرد. اطلاعات موجود بیشتر از مطالعات مربوط به بیماری های خاص یا گروه های مشخص به دست آمده است.
هموروئید یکی از شایع ترین این مشکلات است و یک مطالعه جدید در شمال ایران، شیوع ۵۵.۸ درصدی آن را در میان افراد ۳۵ تا ۷۰ ساله مراجعه کننده برای کولونوسکوپی گزارش کرده است. شقاق نیز در همان مطالعه در ۱۷.۹ درصد افراد مشاهده شد.
در مورد کیست مویی نیز آمار مربوط به اعمال درمانی نشان می دهد که این بیماری در سیستم سلامت ایران قابل توجه است؛ در سال ۲۰۱۱ حدود ۱۰۵ هزار عمل مرتبط با کیست مویی برآورد شده بود.
بنابراین اگرچه هنوز به مطالعات جمعیتی گسترده و به روز برای تعیین میزان واقعی شیوع این بیماری ها در سراسر ایران نیاز داریم، شواهد موجود نشان می دهند که مشکلاتی مانند بواسیر، شقاق و کیست مویی بخش قابل توجهی از مراجعات مربوط به بیماری های ناحیه نشیمنگاهی را تشکیل می دهند. آگاهی از علائم و مراجعه به موقع می تواند از مزمن شدن بسیاری از این مشکلات جلوگیری کند.
نوشتن دیدگاه جدید